«Лайлат ул-қадр» ҳақидаги турли-туман асосли фикрлар
Islom dinida «Laylat ul-qadr» – Qadr kechasi ulug`lanishi barchaga ayon haqiqat. Ushbu muborak kechani musulmonlar alohida orziqib kutadilar, bu kechada alohida ehtimom bilan ibodatlar va yaxshi amallar qiladilar. Qadr kechasining aniq qaysi kunda bo`lishi ma`lum emas. Bu borada olimlar o`rtasida juda ko`p va kuchli ixtiloflar mavjud. Mazkur muborak kecha yilning, ramazonning tunlaridan biriga yashiringan bo`lib, bu xuddi jum`a kuniga ma`lum bir soat – duolar ijobat bo`ladigan vaqt yashiringani kabidir. Bundan murod insonlar hamma vaqtni g`animat bilishlari kerak, barcha tunlarni qadr bilib, har bir soniyani ijobat onlari sifatida unumli foydalanmog`lari darkor.
Agar «Laylat ul-qadr» borasidagi barcha fikrlarni to`plansa, qirqdan ortiq fikrlar majmuasi hosil bo`ladi. Ularni ilk bor taniqli hadisshunos olim, «Sahihi Buxoriy»ning sharhlovchilaridan biri Ibn Hajar al-Asqaloniy (1371-1448) rahimahulloh o`rganib chiqqanlar va «Fath al-Boriy»da birma-bir va mufassal zikr qilgan edilar.
Quyida ushbu fikrlar bilan tanishish mumkin:
1) «Laylat ul-qadr» boshidanoq ko`tarilib ketgan, endi qaytib bu kecha bo`lmaydi, yuz bermaydi, degan fikr bor. Uni al-Mutavalliy «at-Tatimma» asarida rofiziylardan olib hikoya qilgan. Hanafiylardan al-Fokihoniy ham «Sharh al-Umda» asarida ushbu fikrni xato deb zikr qilgan. As-Surujiyning aytishiga qaraganda, u shialarning gapidir. Imom Abdurrazzoq Dovud ibn Abu Osim orqali Abdulloh ibn Yahnasdan rivoyat qilishicha, u Abu Hurayra (r.a.)ga: «Ayrim kimsalar «Laylat ul-qadr» ko`tarilgan deb o`ylaydilar», deganimda, u «Kim buni aytgan bo`lsa, yolg`on aytibdi», degan. Abdulloh ibn Shuraykning tariqida Hajjoji zolim «Laylat ul-qadr»ni inkor qilgandek, ohangda zikr qilganligi aytiladi. Zarr bin Hubaysh «Laylat ul-qadr»ni hisob-kitob qilib yurganida, uni qavmi bundan man` qilgan ekan.
2) «Laylat ul-qadr» faqat bir yilga – Rasululloh (s.a.v.)ning zamonidagi yilga xos, degan fikr bor. Uni ham al-Fokihoniy zikr qilgan.
3) «Laylat ul-qadr» faqat ushbu musulmon ummatiga xosdir, undan oldingi ummatlarda bu kecha bo`lgan emas, degan fikr bor. Unga molikiylardan Ibn Habib va boshqalar jazm qilishgan. Jumhur olimlardan uni naql qilingan bo`lib, shofi`iylardan bo`lmish «al-Udda» sohibi uni hikoya qilib, shu fikrga tarjeh bergan. Lekin, bu fikr Imom Nasoiyning Abu Zarr (r.a.) hadisida keltirilgan narsaga ziddir. Unda aytilishicha, «Rasululloh (s.a.v.)dan: «Payg`ambarlar vafot qilganida, ulardan ko`tarilgan narsalar bormi?» deb so`radim. Shunda Rasululloh (s.a.v.): «Yo`q, «Laylat ul-qadr» ko`tarilgan emas, boqiydir!» deb javob berdilar. «Laylat ul-qadr» faqat bu ummatga xos, degan ushbu fikrlarning ichida eng quvvatlisi Imom Molikning «al-Muvatto»da keltirgan gapidir. Aytilishicha, Rasululloh (s.a.v.) boshqa ummatlarning umrlariga nisbatan ushbu ummatning umrlari qisqaroq va kamroq ekani sababli ularga Alloh taolo «Laylat ul-qadr»ni berdi, degan ekanlar. Bu rivoyat ta`vilga muhtoj bo`lib, u Abu Zarr (r.a.) hadisidagi ravshanlikni daf` qila olmaydi.
4) «Laylat ul-qadr» yilning hamma vaqtiga to`g`ri kelishi mumkin, degan fikr bor. Bu gap hanafiylardagi mashhur fikrlardan biridir. Uni Qoziyxon va Abu Bakr ar-Roziy zikr qilgan. Shu xilda sahobiylardan Ibn Mas`ud (r.a.), Ibn Abbos (r.a.) va Ikrima (r.a.) hamda boshqalardan rivoyat qilingan. Bu gapni al-Muhallab zamon aylanishi bilan, oyning qisqarib, surilib borishi natijasida yilning barcha kunlariga to`g`ri kelishi sababli aytilgan, deb izohlagan. Bu gap fosiddir, chunki, unda ramazonning ro`zasi e`tiborga olinmagan. Ramazondan boshqa kunlarda «Laylat ul-qadr» e`tiborga olinmaydi, ramazondan boshqa kunlarga «Laylat ul-qadr» ko`chmaydi. Ibn Mas`ud (r.a.)ning gapi Imom Muslimda Ubay ibn Ka`b (r.a.)dan qilingan rivoyatida aytilgan bo`lib, u odamlar suyanib, beparvo bo`lib qolmasligi uchun shu gapni aytgani kelib chiqadi.
5) «Laylat ul-qadr» ramazonga xos bo`lib, u ramazonning barcha kechalari, tunlarida bo`lishi mumkin, degan fikr bor. Bu sahobiy Ibn Umar (r.a.)ning gapi bo`lib, uni Ibn Abu Shayba sahih isnod bilan rivoyat qilgan. Ibn Umar (r.a.)dan marfu` o`laroq Abu Dovud ham rivoyat qilgan. «Sharh al-Hidoya»da aytilishicha, Abu Hanifa ham unga jazm qilgan. Ushbu fikrni Ibn al-Munzir, al-Muhomiliy va ayrim shofi`iylar qo`llab-quvvatlagan. As-Subkiy «Sharh al-Minhoj»da shu fikrni ustun sanagan. Ibn al-Hojibdan ham shu xilda bir rivoyat saqlangan. As-Surujiy «Sharh al-Hidoya»da Abu Hanifaning «Laylat ul-qadr» ramazon oyida barcha kechalariga ko`chib yuradi, degan gapini zikr qilgan. Uning ikki sohibi (Abu Yusuf va Muhammad ash-Shayboniy)dan «Laylat ul-qadr» ramazonning bir kechasida muayyan bo`ladi, lekin qaysi kecha ekani noma`lum, degani naql qilingan. Imom an-Nasafiyning «al-Manzuma» asarida «Laylat ul-qadr» oyning hammasida aylangusi, uni ko`zlaring to`rt bo`lib kutgin!» degan gapi ham bor.
6) «Laylat ul-qadr» ramazonning barcha kechalaridan bo`lishi mumkin, degan fikr bor. Buni Ibn al-Arabiy bir guruh odamlardan hikoya qilib keltirgan.
7) «Laylat ul-qadr» ramazonning avvalgi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Uni sahobiy Abu Razin al-Uqayliy (r.a.) hikoya qilgan. Ibn Abu Osim Anas ibn Molik (r.a.)dan qilgan rivoyatda, ul zot: «Laylat ul-qadr» ramazonning birinchi kechasidadir!» deganlar. Ibn Abu Osim: «Bu fikrni boshqa birorta kimsa aytganini bilmaymiz» degan.
8) «Laylat ul-qadr» ramazonning qoq o`rtasida bo`ladi, degan fikr bor. Uni Shayx Sirojiddin ibn al-Mulaqqin «Sharh al-Umda» asarida zikr qilgan.
9) «Laylat ul-qadr» sha`bonning o`n beshinchi kechasidadir, degan fikr bor. Uni al-Qurtubiy «al-Mufham» asarida zikr qilgan. Shuningdek, as-Surujiy ham «at-Tiroz» sohibidan buni naql qilgan. Agar bu to`g`ri, bo`lsa, u to`qqizinchi fikr bo`ladi. Yana bir fikrni «Sharh as-Surujiy»da «al-Muhit»dan naql qilinganini ko`rib qoldim. Unda «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi kechasida, deyilgan.
10) «Laylat ul-qadr» ramazonning o`n yettinchi kechasidadir, degan fikr bor. Ibn Abu Shayba va at-Tabaroniy Zayd ibn Arqam (r.a.)dan qilgan rivoyatida bu aytilgan: «Men shak qilmayman va taraddudga ham tushmaymanki, «Laylat ul-qadr» ramazonning o`n yettinchi kechasidadir! Bu kunda Qur`on nozil qilingan». Uni Imom Abu Dovud sahoba Ibn Mas`ud (r.a.)dan rivoyat qilgan.
11) «Laylat ul-qadr» ramazonning o`rta o`n kunligida noaniq kechalaridadir, degan fikr bor. Uni Imom an-Navaviy hikoya qilgan bo`lib, at-Tabariy Usmon ibn Abu-l-Oss (r.a.) va Hasan al-Basriy (r.a.)lardan naql qilib keltirgan. Ayrim shofi`iylar ham shu fikrga to`xtalganlar.
12) «Laylat ul-qadr» ramazonning o`n sakkizinchi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Uni Qutbiddin al-Halabiy o`zining sharhida zikr qilgan. Bu fikrning mushkilligini Ibn al-Javziy aytib o`tgan.
13) «Laylat ul-qadr» ramazonning o`n to`qqizinchi kechasida bo`ladi, degan fikr. Uni Imom Abdurrazzoq hazrati Ali (k.v.)dan rivoyat qilgan. At-Tabariy Zayd ibn Sobit (r.a.) va Ibn Mas`ud (r.a.)dan ham buni keltirib o`tgan. Imom Tahoviy esa Ibn Mas`ud (r.a.)dan mavsul o`laroq rivoyat qilgan.
14) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining birinchi tunida bo`ladi, degan fikr bor. Ushbu fikrga Imom ash-Shofi`iy moyillik bildirgan. Shofi`iylardan bir jamoa unga jazm qilganlar. Lekin as-Subkiy aytishicha, bu unchalik jazm qiladigan narsa emas. Chunki, shofi`iy mazhabidagilarning ittifog`i borki, masalan agar birov yigirmanchi kuni «Laylat ul-qadr»da quli ozod bo`lishligini qasam ichsa, u o`sha tunda qasamxo`r bo`lib qolmaydi. Sahih fikrga ko`ra u «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligida bo`lgani bois to oyning oxirigacha qasamini buzgan hisoblanmaydi. Bir rivoyatga ko`ra «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligiga xos bo`lmagani, balki ramazonning o`ziga ham xos bo`lmagani uchun yil to`liq tugaguncha qasami buzilgan bo`lmaydi.
15) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining birinchi tunida bo`ladi, biroq, ramazon agar to`liq bo`lsa, ya`ni o`ttiz kun bo`lsa yigirmanchi tunida, agar noqis bo`lsa, ya`ni yigirma to`qqiz kun bo`lsa, unda yigirma birinchi tunda bo`ladi, degan fikr bor. U Ibn Hazmning gapi. U mana shunday deb hisoblansa, barcha rivoyatlar orasini jam qilgan bo`ladi, deb o`ylagan. Unga Imom Ahmad va Imom Tahoviy rivoyat qilgan hadis dalolat qiladi. Uni Abdulloh ibn Unays (r.a.)dan rivoyat qilingan: «Rasululloh (s.a.v.)dan bunday deganlarini eshitdim: «Laylat ul-qadr»ni bu kecha izlanglar!». O`sha kecha yigirma uchinchi tun edi. Bir kishi: «Bu tun qolgan sakkiz tundan afzal» dedi. Shunda Rasululloh (s.a.v.): «Qolgan yetti kundan afzal, chunki, bu oy to`liq bo`lmaydi» deb marhamat qildilar.
16) «Laylat ul-qadr» ramazonning yigirma ikkinchi tunda bo`ladi, degan fikr bor. Imom Ahmad sahoba Abdulloh ibn Unays (r.a.)dan rivoyat qilgan: «Rasululloh (s.a.v.)dan birov «Laylat ul-qadr» haqida so`radi. Bu voqea yigirma birinchi kun ertalab bo`lgan edi. Rasululloh (s.a.v.) bugun nechanchi tunligini so`radilar. Unga yigirma ikkinchi tun kirishini aytdilar. Shunda Rasululloh (s.a.v.): «Laylat ul-qadr» shu tunda bo`ladi yoki kelasi tunda bo`ladi» dedilar.
17) «Laylat ul-qadr» yigirma uchinchi kecha bo`ladi, degan fikr bor. Imom Muslim sahoba Abdulloh ibn Unays (r.a.)dan marfu` o`laroq qilgan rivoyat saqlanib qolgan: «Laylat ul-qadr»ni shu kecha ko`rdim, biroq uni unutib qo`ydim», deyilgan bo`lib, davomi Abu Said al-Xudriy (r.a.) hadisiga o`xshash rivoyat qilingan. Biroq, unda yigirma birinchi kecha o`rniga yigirma uchinchi kecha tilga olingan. Yana bir rivoyat: «Ey, Rasululloh! Men bir sahroyi odamman, «Laylat ul-qadr»ni qanday topaman, menga o`rgating!» deyilganda, Rasululloh (s.a.v.): «Unda yigirma uchinchi kecha o`tirib kutgin!» dedilar. Ibn Abu Shayba sahih isnod bilan Muoviya (r.a.)dan hadis rivoyat qilgan. U: «Laylat ul-qadr» ramazonning yigirma uchinchi kechasidadir!» degan. Ishoq ibn Rohvayh o`zining musnadida Abu Hozim tariqida Bani Bayozalik sahobadan marfu` hadisni rivoyat qilgan. Yana Imom Abdurrazzoq ham Ma`mardan, u Ayyubdan, u esa Nofe`dan, u Ibn Umar (r.a.)dan marfu` hadisni rivoyat qilishicha, ularda: «Kimki «Laylat ul-qadr»ni qasd qilib kutmoqchi bo`lsa, uni oxirgi o`n kunlikning yettinchi tunida (bu yigirma uchinchi kecha bo`ladi) maqsad qilsin!» deyilgan. Ayyub (r.h.) yigirma uchinchi kecha g`usl qilar, xushbo`yliklar surtar edilar. Ibn Jurayjdan, u Ubaydulloh ibn Abu Yaziddan, u esa Ibn Abbos (r.a.)dan rivoyat qilinishicha, ul zot o`z oilasidagilarni yigirma uchinchi kechada o`yg`otar edilar. Yana Imom Abdurrazzoq Yunus ibn Sayfning tariqidan rivoyat qilishicha, u Said ibn al-Musayyib (r.a.)ning bunday deganini eshitgan ekan: «Laylat ul-qadr» yigirma uchinchi kechada bo`lishi borasidagi qavmning gapi to`g`ri bo`lib chiqdi». Ibrohimning tariqidan Asvaddan, u esa Oysha onamiz (r.a.)dan qilgan rivoyatda, bu rivoyat Makhul tariqidan ham qilingan bo`lib, undan Oysha (r.a.) ham «Laylat ul-qadr»ni yigirma uchinchi tunda bo`ladi, degan fikrda bo`lgani anglashiladi.
18) «Laylat ul-qadr» ramazonning yigirma to`rtinchi kechasi bo`ladi, degan fikr bor. Bu haqida Imom Buxoriy tomonidan Ibn Abbos (r.a.)dan hadis rivoyat qilingan. Imom at-Tayolusiy ham Abu Nazra tariqidan Abu Said (r.a.)dan marfu` hadis rivoyat qilgan: «Laylat ul-qadr» yigirma to`rtinchi kechadadir!». Mana shu Ibn Mas`ud (r.a.), ash-Sha`biy (r.h.), Hasan Basriy (r.h.), Qatoda (r.h.) kabilardan ham rivoyat qilingan. Ularning hujjati Vosila (r.a.)ning hadisi bo`lib, unda Qur`oni karim ramazonning yigirma to`rtida nozil qilingan, deyilgan. Imom Ahmad Ibn Lahi`a tariqidan Yazid ibn Abu-l-Xayr as-Sunobihiydan, u esa Bilol (r.a.)dan marfu` hadisni rivoyat qilgan: «Laylat ul-qadr»ni yigirma to`rtinchi kechadan izlang!». Ibn Lahi`a uni marfu` qilib, xato qilgan. Chunki, Amr ibn al-Horis Yaziddan ana shu isnod bilan mavquf holda rivoyat qilgan, biroq, lafzi boshqacharoq. Lavzi mana shu: «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining avvalgi yettinchi kechadadir!». Bu «Sahihi Buxoriy»da «Kitob al-Mag`oziy»ning oxirrog`ida ham keladi.
19) «Laylat ul-qadr» yigirma beshinchi kechada bo`ladi, degan fikr bor. Uni Ibn al-Arabiy «al-Oriza»da hikoya qilgan va Ibn al-Javziy Abu Bakraning «al-Mushkil» asarida keltirilgan, degan.
20) «Laylat ul-qadr» yigirma oltinchi kechada bo`ladi, degan fikr bor. Bu borada fikr bildirgan kimsani aniq ko`rilgan emas. Faqat Qozi Iyoz: «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining qaysi tuni bo`lmasin, unda «Laylat ul-qadr» bo`lishi mumkinligi aytilgan», degani ma`lum.
21) «Laylat ul-qadr» yigirma yettinchi kechada bo`ladi, degan fikr ham bor. U Imom Ahmad mazhabining asosiy yo`li bo`lib, bu borada Imom A`zam Abu Hanifadan ham bir rivoyat bor. Unga sahobalardan Ubay ibn Ka`b (r.a.) jazm qilgan va Imom Muslim zikr qilishicha, «Laylat ul-qadr» shu kechada bo`lishi borasida qasam ham ichgan ekan. Yana Imom Muslim Abu Hozimning tariqidan Abu Hurayra (r.a.)dan hadis rivoyat qilgan: «Biz «Laylat ul-qadr»ning tadorugini ko`ra boshladik. Shunda Rasululloh (s.a.v.): «Qaysi birlaringiz oy xuddi tovoq yorilgandek bo`lib chiqqanini eslaydi?» dedilar. Abu-l-Hasan al-Forisiy (r.a.): «Bu yigirma yettinchi kechada oy siz aytgandek otgandi» dedi». Imom Tabaroniy Ibn Mas`ud (r.a.)ning hadisidan bu tariqa rivoyat qilgan: «Rasululloh (s.a.v.) «Laylat ul-qadr»dan so`ranildi. Shunda Rasululloh (s.a.v.): «Qaysi birlaringiz tillorang, sarg`imtir kechani eslaydi?» dedilar. Men uning yigirma yettinchi kechada bo`lganini eslashimni aytdim». Uni Ibn Abu Shayba Hazrati Umar (r.a.), Huzayfa (r.a.) va boshqa sahobalardan ham rivoyat qilgan. Bu mavzuda Imom Muslimning Ibn Umar (r.a.)dan ham qilgan rivoyati mavjud: «Bir kimsa «Laylat ul-qadr»ni yigirma yettinchi kechada ko`rgan ekan». Imom Ahmadning esa marfu` rivoyat qilgan hadisi bor: «»Laylat ul-qadr» yigirma yettinchi kechadadir!». Ibn al-Munzir esa bunday rivoyat qilgan: «Kimki «Laylat ul-qadr»ni izlamoqchi, maqsad qilmoqchi bo`lsa, uni yigirma yettinchi kechadan izlasin!». Imom Tabaroniy o`zining «Mo«jam al-avsat» asarida Jobir ibn Samura (r.a.)dan qilgan rivoyati, Imom Abu Dovud chiqargan Muoviya (r.a.)dan qilgan rivoyati, shuningdek, «al-Hilya» sohibining ko`pchilik shofi`iymazhab ulamolaridan qilgan hikoyalari yuqoridagilarga – «Laylat ul-qadr» yigirma yettinchi kechada, degan fikrga muvofiqdir. Ibn Abbos (r.a.)ning ham Hazrati Umar (r.a.)dek zot oldida «Laylat ul-qadr»ni yigirma yettinchi kechada deb ijtihod qilganlari Imom Buxoriy rivoyatlaridan ma`lum. Ibn Qudoma Hazrati Ibn Abbos (r.a.)ning bu fikrga kelishiga «Qadr» surasidagi so`zlarning majmuasi sabab bo`lgan, deb o`ylagan. Alloh taoloning ushbu surasidagi so`zlarni jamlansa, yigirma yetti chiqar ekan. Ibn Hazm ham uni ayrim molikiylardan naql qilgan va uni inkor qilishga qattiq harakat qilgan. Ibn Atiyya ham o`z tafsirida bu fikrni keltirgan bo`lib, Ibn Hazm fikricha, bu fikr tafsirning mustahkam ilmga asoslanmagan tuzli joylaridan biridir. Ayrim ulamolar buni boshqa jihatdan istinbot qilib chiqarganlar. Ular mazkur surada «Laylat ul-qadr» so`zi to`qqiz harfdan iborat bo`lib, u uch marta takrorlanadi, demak, yigirma yetti bo`ladi, deb hukm qilganlar. Hanafiylardan «al-Kofiy» sohibi, shuningdek, «al-Muhit» sohibi ham bunday: «Kimki xotiniga: «Sen «Laylat ul-qadr»da taloqsan!» desa, u yigirma yettinchi kechada taloq bo`ladi. Chunki, omma o`sha kecha «Laylat ul-qadr» ekaniga e`tiqod qiladi», deganlar.
22) «Laylat ul-qadr» yigirma sakkizinchi kechada bo`ladi, degan fikr bor. U Qozi Iyoz (r.h.)ning umumiy fikriga to`g`ri keladi.
23) «Laylat ul-qadr» yigirma to`qqizinchi kechada bo`ladi, degan fikr bor. Uni Ibn al-Arabiy naql qilgan.
24) «Laylat ul-qadr» o`ttizinchi kechada bo`ladi, degan fikr bor. Uni Qozi Iyoz va as-Surujiy «Sharh al-Hidoya»da naql qilganlar. U muhaddislardan Muhammad ibn Nasr va at-Tabariyning Muoviya (r.a.)dan, Imom Ahmad esa Abu Salama tariqidan Abu Hurayra (r.a.)dan qilgan rivoyatlariga mos keladi.
25) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining toq kechalarida bo`ladi, degan fikr bor. Imom Buxoriyning Oysha onamiz (r.a.) va boshqalardan rivoyat qilgan rivoyatlariga bu mos keladi. Mana shu mavjud fikrlar ichida ravshanrog`idir. Ushbu fikrga Abu Savr, al-Muzaniy, Ibn Xuzayma va mazhab ulamolaridan bir jamoasi moyillik bildirganlar.
26) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining eng oxirgi kecha bilan birga toq kechalarida bo`ladi, degan fikr bor. Uni Imom Termiziy Abu Bakra (r.a.)dan va Imom Ahmad Ubboda ibn as-Somit (r.a.)dan qilgan rivoyatlari quvvatlaydi.
27) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining har biriga ko`chib yuradi, degan fikr bor. Uni Abu Quloba aytgan. Unga yarasha Imom Molik, as-Savriy, Ahmad, Ishoq ibn Rohvayh kabilar dalil keltirganlar. Imom al-Movardiy buni ulamolar ittifog`i deb o`ylagan. Ushbu fikr Imom Buxoriy rivoyatidagi Ibn Abbos (r.a.)ning hadisidan olingan bo`lsa kerak. Unda aytilishicha, sahobalar «Laylat ul-qadr»ni ramazonning oxirgi o`n kunligida deb ittifoq qilganlar, so`ng esa uning aynan qaysi tunda bo`lishi borasida ixtilof qilganlar. «Laylat ul-qadr»ni ramazonning oxirgi o`n kunligida bo`lishini quvvatlaydigan yana bir dalil Imom Buxoriy rivoyatidagi Abu Said (r.a.)ning sahih hadisida bor. Hazrati Jabroil (a.s.) Payg`ambar (s.a.v.) ramazonning o`rtadagi o`n kunligida e`tikof o`tirganlarida «»Laylat ul-qadr»ni oldingdan izla!» degan. Rasululloh (s.a.v.)ning «Laylat ul-qadr»ni talab qilib, ramazonning oxirgi o`n kunligida e`tikof o`tirganlari, undan so`ng shu dahada ahli ayollari ham e`tikof o`tirganlari, ularning «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligida deb ijtihod qilganlari ham ma`lumdir. Bu borada ixtilof qilgan ulamolar ham bor: uning bir ehtimol ekanini Imom ar-Rofi`iy Imom Molikdan naql qilgan. «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining har biriga ko`chib yuradi, degan fikrni Ibn al-Hojib zaif degan.
28) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligida bo`lib, biroq, ayrim tunlarigina undan umid qilish mumkin, degan fikr bor. Uni Imom Shofi`iy (r.h.) aytgan bo`lib: «Men «Laylat ul-qadr»ni bu ramazonning yigirma birinchi kechasida bo`lishini umid qilaman!», degan.
29) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligida bo`lib, biroq, uni aynan yigirma uchinchi kechada bo`lishidan umid qilish mumkin, degan fikr bor. Bu ham Imom ash-Shofi`iy (r.h.)ning fikri.
30) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligida bo`lib, biroq, uni aynan yigirma yettinchi kechada bo`lishidan umid qilish mumkin, degan fikr bor. Bu ham Imom ash-Shofi`iy (r.h.)ning fikri.
31) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining yetti kechasida bo`lishi mumkin, degan fikr bor. Bu fikr Imom Buxoriy rivoyatidagi Ibn Umar (r.a.)ning hadisidan kelib chiqadi. Biroq, bu yetti kecha ramazonning boshidan boshlab hisoblab kelgandagi yetti kechami yoki ramazonning oxiridan qolgan yetti kechasidan hisoblanadimi, degan savolga javob berish kerak bo`ladi. Bu savolning javobi o`ttiz bir va o`ttiz ikkinchi fikrlarning kelib chiqishiga sabab bo`lgan.
32) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining yetti kechasida bo`lishi mumkin, degan fikr bor. Bu fikr Imom Buxoriy rivoyatidagi Ibn Umar (r.a.)ning hadisidan kelib chiqadi. Biroq, bu yetti kecha ramazonning boshidan boshlab hisoblab kelgandagi yetti kechami yoki ramazonning oxiridan qolgan yetti kechasidan hisoblanadimi, degan savolga javob berish kerak bo`ladi. Bu savolning javobi o`ttiz bir va o`ttiz ikkinchi fikrlarning kelib chiqishiga sabab bo`lgan.
33) «Laylat ul-qadr» ramazonning ikkinchi o`n besh kunligidagi kechalarda ko`chib yuradi, degan fikr bor. Uni «al-Muhit» sohibi Imom Abu Yusuf (r.h.) va Imom Muhammad ash-Shayboniy (r.h.)dan naql qilgan. Bu fikrni yana Imom al-haramayn «at-Taqrib» kitobi sohibidan hikoya qilib keltirgan.
34) «Laylat ul-qadr» ramazonning o`n oltinchi yoki o`n yettinchi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Muhaddislardan al-Horis ibn Abu Usoma uni Abdulloh ibn az-Zubayr (r.a.) hadisi orqali rivoyat qilgan.
35) «Laylat ul-qadr» ramazonning o`n yettinchi yoki o`n to`qqizinchi yoxud yigirma birinchi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Muhaddislardan Said ibn Mansur uni Anas (r.a.)ning zaif isnodli hadisi orqali rivoyat qilgan.
36) «Laylat ul-qadr» ramazonning ilk kechasida yoki eng oxirgi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Uni muhaddislardan Ibn Abu Osim Anas (r.a.)ning zaif isnodli hadisi orqali rivoyat qilgan.
37) «Laylat ul-qadr» ramazonning avvalgi kechasida yoki to`qqizinchi kechada yo yettinchi kechada yoki yigirma birinchi kechada yoxud eng oxirgi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Uni Ibn Mardvayh o`z tafsirida Anas (r.a.)dan zaif isnod bilan rivoyat qilgan.
38) «Laylat ul-qadr» ramazonning to`qqizinchi yoki o`n birinchi yoki yigirma uchinchi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Uni Imom Abu Dovud Ibn Mas`ud (r.a.)ning isnodida gap-so`z yuritilgan hadisida rivoyat qilgan. Shuningdek, Imom Abdurrazzoq Hazrati Ali (k.v.) hadisini munqate` isnod bilan, Said ibn Mansur esa Oysha (r.a.) hadisini munqate` isnod bilan shu fikrga muvofiq rivoyat qilganlar.
39) «Laylat ul-qadr» ramazonning yigirma uchinchi yoki yigirma yettinchi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Ushbu fikrning kelib chiqishiga Imom Buxoriy rivoyatidagi Ibn Abbos (r.a.)ning hadisi sabab bo`lgan. Chunki, unda «Laylat ul-qadr» ramazonning qolgan yettisida yoki o`tgan yettisida, deyilgan. Imom Ahmadning an-No«mon ibn Bashir (r.a.)dan qilgan rivoyatida ham «Laylat ul-qadr» ramazonning o`tan yettinchisida yoki qolgan yettinchisida» deyilgan. Shu yerda an-No«mon bunday degan: «Biz yigirma yettinchi kecha deymiz, sizlar esa uni yigirma uchinchi kecha deysizlar!».
40) «Laylat ul-qadr» ramazonning yigirma birinchi yoki yigirma uchinchi yoki yigirma beshinchi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Uni Imom Buxoriy rivoyatidagi Ubboda ibn as-Somit (r.a.) hadisi orqali bilish mumkin. Yana uni Imom Abu Dovud rivoyati quvvatlaydi: «»Laylat ul-qadr» qolgan to`qqizinchida, qolgan yettinchida, qolgan beshinchida» degan lafz bor. Imom Molik «al-Mudavvana»da bu yerda «qolgan to`qqizinchi» degani yigirma birinchi kechadur, degan.
41) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi yetti kunidagina bo`ladi, muborak kecha shularga chegaralangan xolos, degan fikr bor. Ushbu fikrga Imom Buxoriyning Ibn Umar (r.a.)dan qilgan rivoyati sabab bo`lgan.
42) «Laylat ul-qadr» ramazonning yigirma ikkinchi yoki yigirma uchinchi kechada bo`ladi, degan fikr bor. Ushbu fikrga Imom Ahmad rivoyat qilgan Abdulloh ibn Unays (r.a.)ning hadisi sabab bo`lgan.
43) «Laylat ul-qadr» ramazonning o`rta va oxirgi o`n kunliklarining juft kunlarida bo`ladi, degan fikr bor. Ushbu fikrni al-Mug`latoiy bildirgan.
44) «Laylat ul-qadr» ramazonning oxirgi o`n kunligining uchinchi kechasida yoki beshinchi kechasida bo`ladi, degan fikr bor. Uni Imom Ahmadning Muoz ibn Jabal (r.a.)dan rivoyat qilgan hadisi quvvatlaydi. Demak, bu yigirma uchinchi kecha ham bo`lishi mumkin, yigirma yettinchi kecha ham bo`lishi mumkin, yoxud yigirma beshinchi kecha ham bo`lishi mumkin.
45) «Laylat ul-qadr» ramazonning ikkinchi yarmidan boshlab hisoblaganda yettinchi yoki sakkizinchi kecha bo`ladi, degan fikr bor. Ushbu fikrga dalilni Imom Tahoviy Atiyya ibn Abdulloh ibn Unays (r.a.) tariqidan uning otasidan rivoyat qilgan hadisdan topiladi: Rasululloh (s.a.v.) «Laylat ul-qadr»dan so`raldilar. Rasululloh (s.a.v.): «Uni ramazonning ikkinchi yarmidan izlanglar!» dedilar. So`ng yana bu haqida qayta so`ralganda, «Yigirma uchinchi kechadan izlang!» dedilar. Shuning uchun Abdulloh ibn Unays (r.a.) ramazonning o`n oltinchi kechasidan to yigirma uchinchi kechasigacha bo`lgan tunlarni bedor o`tkazar edi. So`nggi kechalarda esa unday qilmasdi.
46) «Laylat ul-qadr» ramazonning eng birinchi va eng exirgi hamda toq kechalarning hammasida bo`ladi, degan fikr bor. Bu haqida Imom Abu Dovud «al-Marosil» kitobida Muslim ibn Ibrohimdan, u esa Abu Xaldadan, u esa Abu-l-Oliya (r.a.)dan qilgan rivoyatda so`z yuritiladi: Bir a`robiy kimsa Payg`ambar (s.a.v.)ning oldilariga kelib, «Laylat ul-qadr» qachon bo`ladi?» deb so`radi. Rasululloh (s.a.v.) unga bunday dedilar: «Laylat ul-qadr»ni ramazonning ilk va eng so`nggi hamda toq kechalardan izlanglar!». Bu mursal hadis bo`lib, roviylari ishonchlidirlar.
Yuqorida o`tgan barcha rivoyatlarni chuqur nazardan o`tkazilsa, barcha kunlarda toat-ibodat bilan o`tkazib, «Laylat ul-qadr»ni topish imkoniyati mavjudligi ma`lum bo`ladi. Garchi mazkur rivoyatlar zohiran qaraganda bir-biriga xilof ko`rinsa-da, biroq, ularni bir-biriga muvofiqlashtirib, ibodatga kirishish mumkin. Har bir ulamo o`zi bilib, «Laylat ul-qadr» ekanligini o`z ko`zi va ishonchi orqali ma`lum qilganidan keyingina ushbu yuqoridagi turli-tuman fikrlarga kelishgan. «Laylat ul-qadr»ning yashiringanidan ham hikmat shu yerda: musulmon har bir tunini qadr bilib, uning sog`lik-salomatlikda yetkazganiga shukr qilib, osoyishta va farovon kechalarning qadriga yetib, ibodatlar ila o`tkazishi maqsadga muvofiqdir.
Ajabo, qaysidir kechada «Laylat ul-qadr» bo`lganligini qanday bilish mumkin? Uning alomatlari bormi? Uning ayrim alomatlari aytilsa-da, biroq, umumiy ma`noda uni ko`pchilik bilmasdan, g`ofillik ila o`tkazib yuborishi aniq. Bir uyda toat-ibodatlar bilan o`tkazayotganlarning ayrimlari «Laylat ul-qadr»ni bilib, ba`zilari umuman bilmasdan o`tkazib yuborishlari mumkinligi manbalarda ta`kidlangan. Biroq, barchalariga kechani ibodatda bedor o`tkazganlik savobi beriladi. Ayrim olimlar «Laylat ul-qadr»ni bilganlargagina «Laylat ul-qadr» kechasi ibodati savobi alohida qilib beriladi:
Imom Muslim rivoyatidagi Abu Hurayra (r.a.)dan qilingan hadisda «Kimki «Laylat ul-qadr»ni unga to`g`ri kelib bedor o`tkazsa, …» deyilsa, Imom Ahmad rivoyatida: «Kimki «Laylat ul-qadr»da imon va ixlos bilan bedor bo`lsa va unga «Laylat ul-qadr» muvofiq kelsa, …» deyilgan. Muvofiqlik degani bedor o`tkazgan kechasi aniq «Laylat ul-qadr» ekanligini bilish hisoblanadi.
Biroq, Ibn Hajar al-Asqaloniy ushbu fikrga qo`shilmaydi: «Laylat ul-qadr» fazilati borasidagi umumiy ma`nodagi hadisi shariflarda muvofiqlik haqida so`z yuritilmagan.
Parvardigori olam o`zi xohlagan bandasiga Qadr kechasini bildiradi. Qadr kechasini aniq bilib tong otguncha ibodat qilib chiqish afzaldir. Buni bilib, sezib qolish bir karomat bo`lgani uchun Alloma Ibn Hajar Asqaloniy uni bilgan taqdirda ham hech kimga gapirmagan ma`qul, deganlar.
«Laylat ul-qadr»ning alomatlari bor. Bu haqda sahih hadisi shariflar ham vorid bo`lgan. Ularda aytilishicha, qadr kechasida sukunat hukm suradi, yulduzlar uchmaydi, havo mo«tadillashadi: issiq ham bo`lmaydi, sovuq ham bo`lmaydi. Ertalab quyosh qizarib, tog`araga o`xshash bo`lib, yog`du sochishi o`ta zaif holatda bosh ko`taradi. Sababi o`sha tun va kunda farishtalar ko`plab tushib-chiqib turishi oqibatida quyosh nurlarini to`sib qo`yar ekanlar. Bir hadisda Qadr kechasida yomg`ir yog`ishi va momoqaldiroq bo`lishi ham aytilgan.
Imom Abu Dovud, Bazzor va Ibn Xuzaymalar Abdulloh ibn Abbos raziyallohu anhudan rivoyat qilishlaricha, Payg`ambarimiz (s.a.v.) Qadr kechasini tavsiflab, bunday deganlar:
“Bu kecha muruvvatli, (yaxshi, saxovatli), bo`shashgan, (ozod, sokin), issiq ham emas, sovuq ham emasdir. Uning quyoshi o`sha tongda qip-qizil zaif bo`lib chiqadi”.
Sahobalarning ulug` qorilaridan biri Ubay ibn Ka`b raziyallohu anhu Qadr kechasini yigirma yettinchi kechada bo`lishini aytar va der ekanlar:
“U bizga Rasululloh (s.a.v.) xabar bergan kecha bo`lib, quyosh o`shanda oppoq bo`lib, miltillab, yaltillab chiqadi”. (Imom Muslim, Ahmad, Abu Dovud, Bayhaqiy va Ibn Abi Shayba rivoyatlari).
Yana Payg`ambarimiz sollallohu alayhi vasallam mana bunday deganlar:
“Albatta Qadr kechasining alomatlari shuki, u musaffo, yop-yorug`, xuddi sukunatga o`ralgan yog`duli oy charaqlab turgandek bo`ladi. U kechada (o`ta) sovuq ham, (juda) issiq ham bo`lmaydi. O`sha kechada tonggacha yulduzlar otilishiga yo`l qo`yilmaydi. Yana uning alomatlaridan biri quyosh ertalab o`n to`rt kechalik oyga o`xshab, nursiz charaqlamasdan chiqadi. O`sha kuni shaytonlar chiqishiga ham yo`l qo`yilmaydi”. (Imom Ahmad rivoyati. Hadisning roviylarini Ibn Hajar al-Haysamiy ishonchli degan).
Shu ma`nodagi hadisi sharifni Ibn Xuzayma Jobir ibn Abdulloh (r.a.)dan rivoyat qilgan.
Bu boradagi oxirgi sahih hadis Jobir ibn Samura raziyallohu anhudan rivoyat qilingan: “U yomg`irli, shamolli va yashinli kechadir”. Mazkur hadisni muhaddislardan Imom Tabaroniy va Bazzor rivoyat qilganlar. Roviylarini Ibn Hajar al-Haysamiy sahih degan. Lekin bu ma`nodagi hadisi sharif bitta bo`lganligi uchun aksar holatlarda muborak kecha bunday bo`lmasligi bilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham birinchi marta Qadr kechasi haqida xabar berganlaridan so`ng o`sha kecha yomg`irli (suv va loy) bo`lib, peshonalarida loy izlari qolganligini Imom Buxoriy va Imom Muslim Abu Said al-Xudriy (r.a.)dan rivoyat qilganlar. Bu voqea Ramazonning yigirma uchinchi kechasi sodir bo`lgan edi.
Imom Tabariy va Imom Bayhaqiy rivoyatlarida yana mazkur muborak kechada kasalliklar paydo bo`lmasligi, sho`r suvlar chuchuk bo`lishi, daraxtlar o`z shoxlarini yerga egiltirib turishi kabilar ham zikr etiladi.
Shuning uchun ham ulug` sahobiy Abdulloh ibn Mas`ud (r.a.): “Kimki yil davomida kechalari qoim bo`lsa, Qadr kechasiga yetadi (uni topadi)”, degan ekanlar. (Imom Muslim rivoyati). Binobarin ota-bobolarimiz aytgan gap rostdir: “Har kechani qadr bil, har kishini Xizr bil!”.
Tuzuvchi: Hamidulloh Beruniy
Ислом динида «Лайлат ул-қадр» – Қадр кечаси улуғланиши барчага аён ҳақиқат. Ушбу муборак кечани мусулмонлар алоҳида орзиқиб кутадилар, бу кечада алоҳида эҳтимом билан ибодатлар ва яхши амаллар қиладилар. Қадр кечасининг аниқ қайси кунда бўлиши маълум эмас. Бу борада олимлар ўртасида жуда кўп ва кучли ихтилофлар мавжуд. Мазкур муборак кеча йилнинг, рамазоннинг тунларидан бирига яширинган бўлиб, бу худди жумъа кунига маълум бир соат – дуолар ижобат бўладиган вақт яширингани кабидир. Бундан мурод инсонлар ҳамма вақтни ғанимат билишлари керак, барча тунларни қадр билиб, ҳар бир сонияни ижобат онлари сифатида унумли фойдаланмоғлари даркор.
Агар «Лайлат ул-қадр» борасидаги барча фикрларни тўпланса, қирқдан ортиқ фикрлар мажмуаси ҳосил бўлади. Уларни илк бор таниқли ҳадисшунос олим, «Саҳиҳи Бухорий»нинг шарҳловчиларидан бири Ибн Ҳажар ал-Асқалоний (1371-1448) раҳимаҳуллоҳ ўрганиб чиққанлар ва «Фатҳ ал-Борий»да бирма-бир ва муфассал зикр қилган эдилар.
Қуйида ушбу фикрлар билан танишиш мумкин:
1) «Лайлат ул-қадр» бошиданоқ кўтарилиб кетган, энди қайтиб бу кеча бўлмайди, юз бермайди, деган фикр бор. Уни ал-Мутаваллий «ат-Татимма» асарида рофизийлардан олиб ҳикоя қилган. Ҳанафийлардан ал-Фокиҳоний ҳам «Шарҳ ал-Умда» асарида ушбу фикрни хато деб зикр қилган. Ас-Суружийнинг айтишига қараганда, у шиаларнинг гапидир. Имом Абдурраззоқ Довуд ибн Абу Осим орқали Абдуллоҳ ибн Яҳнасдан ривоят қилишича, у Абу Ҳурайра (р.а.)га: «Айрим кимсалар «Лайлат ул-қадр» кўтарилган деб ўйлайдилар», деганимда, у «Ким буни айтган бўлса, ёлғон айтибди», деган. Абдуллоҳ ибн Шурайкнинг тариқида Ҳажжожи золим «Лайлат ул-қадр»ни инкор қилгандек, оҳангда зикр қилганлиги айтилади. Зарр бин Ҳубайш «Лайлат ул-қадр»ни ҳисоб-китоб қилиб юрганида, уни қавми бундан манъ қилган экан.
2) «Лайлат ул-қадр» фақат бир йилга – Расулуллоҳ (с.а.в.)нинг замонидаги йилга хос, деган фикр бор. Уни ҳам ал-Фокиҳоний зикр қилган.
3) «Лайлат ул-қадр» фақат ушбу мусулмон умматига хосдир, ундан олдинги умматларда бу кеча бўлган эмас, деган фикр бор. Унга моликийлардан Ибн Ҳабиб ва бошқалар жазм қилишган. Жумҳур олимлардан уни нақл қилинган бўлиб, шофиъийлардан бўлмиш «ал-Удда» соҳиби уни ҳикоя қилиб, шу фикрга таржеҳ берган. Лекин, бу фикр Имом Насоийнинг Абу Зарр (р.а.) ҳадисида келтирилган нарсага зиддир. Унда айтилишича, «Расулуллоҳ (с.а.в.)дан: «Пайғамбарлар вафот қилганида, улардан кўтарилган нарсалар борми?» деб сўрадим. Шунда Расулуллоҳ (с.а.в.): «Йўқ, «Лайлат ул-қадр» кўтарилган эмас, боқийдир!» деб жавоб бердилар. «Лайлат ул-қадр» фақат бу умматга хос, деган ушбу фикрларнинг ичида энг қувватлиси Имом Моликнинг «ал-Муватто»да келтирган гапидир. Айтилишича, Расулуллоҳ (с.а.в.) бошқа умматларнинг умрларига нисбатан ушбу умматнинг умрлари қисқароқ ва камроқ экани сабабли уларга Аллоҳ таоло «Лайлат ул-қадр»ни берди, деган эканлар. Бу ривоят таъвилга муҳтож бўлиб, у Абу Зарр (р.а.) ҳадисидаги равшанликни дафъ қила олмайди.
4) «Лайлат ул-қадр» йилнинг ҳамма вақтига тўғри келиши мумкин, деган фикр бор. Бу гап ҳанафийлардаги машҳур фикрлардан биридир. Уни Қозийхон ва Абу Бакр ар-Розий зикр қилган. Шу хилда саҳобийлардан Ибн Масъуд (р.а.), Ибн Аббос (р.а.) ва Икрима (р.а.) ҳамда бошқалардан ривоят қилинган. Бу гапни ал-Муҳаллаб замон айланиши билан, ойнинг қисқариб, сурилиб бориши натижасида йилнинг барча кунларига тўғри келиши сабабли айтилган, деб изоҳлаган. Бу гап фосиддир, чунки, унда рамазоннинг рўзаси эътиборга олинмаган. Рамазондан бошқа кунларда «Лайлат ул-қадр» эътиборга олинмайди, рамазондан бошқа кунларга «Лайлат ул-қадр» кўчмайди. Ибн Масъуд (р.а.)нинг гапи Имом Муслимда Убай ибн Каъб (р.а.)дан қилинган ривоятида айтилган бўлиб, у одамлар суяниб, бепарво бўлиб қолмаслиги учун шу гапни айтгани келиб чиқади.
5) «Лайлат ул-қадр» рамазонга хос бўлиб, у рамазоннинг барча кечалари, тунларида бўлиши мумкин, деган фикр бор. Бу саҳобий Ибн Умар (р.а.)нинг гапи бўлиб, уни Ибн Абу Шайба саҳиҳ иснод билан ривоят қилган. Ибн Умар (р.а.)дан марфуъ ўлароқ Абу Довуд ҳам ривоят қилган. «Шарҳ ал-Ҳидоя»да айтилишича, Абу Ҳанифа ҳам унга жазм қилган. Ушбу фикрни Ибн ал-Мунзир, ал-Муҳомилий ва айрим шофиъийлар қўллаб-қувватлаган. Ас-Субкий «Шарҳ ал-Минҳож»да шу фикрни устун санаган. Ибн ал-Ҳожибдан ҳам шу хилда бир ривоят сақланган. Ас-Суружий «Шарҳ ал-Ҳидоя»да Абу Ҳанифанинг «Лайлат ул-қадр» рамазон ойида барча кечаларига кўчиб юради, деган гапини зикр қилган. Унинг икки соҳиби (Абу Юсуф ва Муҳаммад аш-Шайбоний)дан «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг бир кечасида муайян бўлади, лекин қайси кеча экани номаълум, дегани нақл қилинган. Имом ан-Насафийнинг «ал-Манзума» асарида «Лайлат ул-қадр» ойнинг ҳаммасида айлангуси, уни кўзларинг тўрт бўлиб кутгин!» деган гапи ҳам бор.
6) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг барча кечаларидан бўлиши мумкин, деган фикр бор. Буни Ибн ал-Арабий бир гуруҳ одамлардан ҳикоя қилиб келтирган.
7) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг аввалги кечасида бўлади, деган фикр бор. Уни саҳобий Абу Разин ал-Уқайлий (р.а.) ҳикоя қилган. Ибн Абу Осим Анас ибн Молик (р.а.)дан қилган ривоятда, ул зот: «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг биринчи кечасидадир!» деганлар. Ибн Абу Осим: «Бу фикрни бошқа бирорта кимса айтганини билмаймиз» деган.
8) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг қоқ ўртасида бўлади, деган фикр бор. Уни Шайх Сирожиддин ибн ал-Мулаққин «Шарҳ ал-Умда» асарида зикр қилган.
9) «Лайлат ул-қадр» шаъбоннинг ўн бешинчи кечасидадир, деган фикр бор. Уни ал-Қуртубий «ал-Муфҳам» асарида зикр қилган. Шунингдек, ас-Суружий ҳам «ат-Тироз» соҳибидан буни нақл қилган. Агар бу тўғри, бўлса, у тўққизинчи фикр бўлади. Яна бир фикрни «Шарҳ ас-Суружий»да «ал-Муҳит»дан нақл қилинганини кўриб қолдим. Унда «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги кечасида, дейилган.
10) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг ўн еттинчи кечасидадир, деган фикр бор. Ибн Абу Шайба ва ат-Табароний Зайд ибн Арқам (р.а.)дан қилган ривоятида бу айтилган: «Мен шак қилмайман ва тараддудга ҳам тушмайманки, «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг ўн еттинчи кечасидадир! Бу кунда Қуръон нозил қилинган». Уни Имом Абу Довуд саҳоба Ибн Масъуд (р.а.)дан ривоят қилган.
11) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг ўрта ўн кунлигида ноаниқ кечаларидадир, деган фикр бор. Уни Имом ан-Нававий ҳикоя қилган бўлиб, ат-Табарий Усмон ибн Абу-л-Осс (р.а.) ва Ҳасан ал-Басрий (р.а.)лардан нақл қилиб келтирган. Айрим шофиъийлар ҳам шу фикрга тўхталганлар.
12) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг ўн саккизинчи кечасида бўлади, деган фикр бор. Уни Қутбиддин ал-Ҳалабий ўзининг шарҳида зикр қилган. Бу фикрнинг мушкиллигини Ибн ал-Жавзий айтиб ўтган.
13) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг ўн тўққизинчи кечасида бўлади, деган фикр. Уни Имом Абдурраззоқ ҳазрати Али (к.в.)дан ривоят қилган. Ат-Табарий Зайд ибн Собит (р.а.) ва Ибн Масъуд (р.а.)дан ҳам буни келтириб ўтган. Имом Таҳовий эса Ибн Масъуд (р.а.)дан мавсул ўлароқ ривоят қилган.
14) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг биринчи тунида бўлади, деган фикр бор. Ушбу фикрга Имом аш-Шофиъий мойиллик билдирган. Шофиъийлардан бир жамоа унга жазм қилганлар. Лекин ас-Субкий айтишича, бу унчалик жазм қиладиган нарса эмас. Чунки, шофиъий мазҳабидагиларнинг иттифоғи борки, масалан агар биров йигирманчи куни «Лайлат ул-қадр»да қули озод бўлишлигини қасам ичса, у ўша тунда қасамхўр бўлиб қолмайди. Саҳиҳ фикрга кўра у «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигида бўлгани боис то ойнинг охиригача қасамини бузган ҳисобланмайди. Бир ривоятга кўра «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигига хос бўлмагани, балки рамазоннинг ўзига ҳам хос бўлмагани учун йил тўлиқ тугагунча қасами бузилган бўлмайди.
15) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг биринчи тунида бўлади, бироқ, рамазон агар тўлиқ бўлса, яъни ўттиз кун бўлса йигирманчи тунида, агар ноқис бўлса, яъни йигирма тўққиз кун бўлса, унда йигирма биринчи тунда бўлади, деган фикр бор. У Ибн Ҳазмнинг гапи. У мана шундай деб ҳисобланса, барча ривоятлар орасини жам қилган бўлади, деб ўйлаган. Унга Имом Аҳмад ва Имом Таҳовий ривоят қилган ҳадис далолат қилади. Уни Абдуллоҳ ибн Унайс (р.а.)дан ривоят қилинган: «Расулуллоҳ (с.а.в.)дан бундай деганларини эшитдим: «Лайлат ул-қадр»ни бу кеча изланглар!». Ўша кеча йигирма учинчи тун эди. Бир киши: «Бу тун қолган саккиз тундан афзал» деди. Шунда Расулуллоҳ (с.а.в.): «Қолган етти кундан афзал, чунки, бу ой тўлиқ бўлмайди» деб марҳамат қилдилар.
16) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг йигирма иккинчи тунда бўлади, деган фикр бор. Имом Аҳмад саҳоба Абдуллоҳ ибн Унайс (р.а.)дан ривоят қилган: «Расулуллоҳ (с.а.в.)дан биров «Лайлат ул-қадр» ҳақида сўради. Бу воқеа йигирма биринчи кун эрталаб бўлган эди. Расулуллоҳ (с.а.в.) бугун нечанчи тунлигини сўрадилар. Унга йигирма иккинчи тун киришини айтдилар. Шунда Расулуллоҳ (с.а.в.): «Лайлат ул-қадр» шу тунда бўлади ёки келаси тунда бўлади» дедилар.
17) «Лайлат ул-қадр» йигирма учинчи кеча бўлади, деган фикр бор. Имом Муслим саҳоба Абдуллоҳ ибн Унайс (р.а.)дан марфуъ ўлароқ қилган ривоят сақланиб қолган: «Лайлат ул-қадр»ни шу кеча кўрдим, бироқ уни унутиб қўйдим», дейилган бўлиб, давоми Абу Саид ал-Худрий (р.а.) ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган. Бироқ, унда йигирма биринчи кеча ўрнига йигирма учинчи кеча тилга олинган. Яна бир ривоят: «Эй, Расулуллоҳ! Мен бир саҳройи одамман, «Лайлат ул-қадр»ни қандай топаман, менга ўргатинг!» дейилганда, Расулуллоҳ (с.а.в.): «Унда йигирма учинчи кеча ўтириб кутгин!» дедилар. Ибн Абу Шайба саҳиҳ иснод билан Муовия (р.а.)дан ҳадис ривоят қилган. У: «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг йигирма учинчи кечасидадир!» деган. Исҳоқ ибн Роҳвайҳ ўзининг муснадида Абу Ҳозим тариқида Бани Баёзалик саҳобадан марфуъ ҳадисни ривоят қилган. Яна Имом Абдурраззоқ ҳам Маъмардан, у Айюбдан, у эса Нофеъдан, у Ибн Умар (р.а.)дан марфуъ ҳадисни ривоят қилишича, уларда: «Кимки «Лайлат ул-қадр»ни қасд қилиб кутмоқчи бўлса, уни охирги ўн кунликнинг еттинчи тунида (бу йигирма учинчи кеча бўлади) мақсад қилсин!» дейилган. Айюб (р.ҳ.) йигирма учинчи кеча ғусл қилар, хушбўйликлар суртар эдилар. Ибн Журайждан, у Убайдуллоҳ ибн Абу Язиддан, у эса Ибн Аббос (р.а.)дан ривоят қилинишича, ул зот ўз оиласидагиларни йигирма учинчи кечада ўйғотар эдилар. Яна Имом Абдурраззоқ Юнус ибн Сайфнинг тариқидан ривоят қилишича, у Саид ибн ал-Мусаййиб (р.а.)нинг бундай деганини эшитган экан: «Лайлат ул-қадр» йигирма учинчи кечада бўлиши борасидаги қавмнинг гапи тўғри бўлиб чиқди». Иброҳимнинг тариқидан Асваддан, у эса Ойша онамиз (р.а.)дан қилган ривоятда, бу ривоят Макҳул тариқидан ҳам қилинган бўлиб, ундан Ойша (р.а.) ҳам «Лайлат ул-қадр»ни йигирма учинчи тунда бўлади, деган фикрда бўлгани англашилади.
18) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг йигирма тўртинчи кечаси бўлади, деган фикр бор. Бу ҳақида Имом Бухорий томонидан Ибн Аббос (р.а.)дан ҳадис ривоят қилинган. Имом ат-Таёлусий ҳам Абу Назра тариқидан Абу Саид (р.а.)дан марфуъ ҳадис ривоят қилган: «Лайлат ул-қадр» йигирма тўртинчи кечададир!». Мана шу Ибн Масъуд (р.а.), аш-Шаъбий (р.ҳ.), Ҳасан Басрий (р.ҳ.), Қатода (р.ҳ.) кабилардан ҳам ривоят қилинган. Уларнинг ҳужжати Восила (р.а.)нинг ҳадиси бўлиб, унда Қуръони карим рамазоннинг йигирма тўртида нозил қилинган, дейилган. Имом Аҳмад Ибн Лаҳиъа тариқидан Язид ибн Абу-л-Хайр ас-Сунобиҳийдан, у эса Билол (р.а.)дан марфуъ ҳадисни ривоят қилган: «Лайлат ул-қадр»ни йигирма тўртинчи кечадан изланг!». Ибн Лаҳиъа уни марфуъ қилиб, хато қилган. Чунки, Амр ибн ал-Ҳорис Язиддан ана шу иснод билан мавқуф ҳолда ривоят қилган, бироқ, лафзи бошқачароқ. Лавзи мана шу: «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг аввалги еттинчи кечададир!». Бу «Саҳиҳи Бухорий»да «Китоб ал-Мағозий»нинг охирроғида ҳам келади.
19) «Лайлат ул-қадр» йигирма бешинчи кечада бўлади, деган фикр бор. Уни Ибн ал-Арабий «ал-Ориза»да ҳикоя қилган ва Ибн ал-Жавзий Абу Бакранинг «ал-Мушкил» асарида келтирилган, деган.
20) «Лайлат ул-қадр» йигирма олтинчи кечада бўлади, деган фикр бор. Бу борада фикр билдирган кимсани аниқ кўрилган эмас. Фақат Қози Иёз: «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг қайси туни бўлмасин, унда «Лайлат ул-қадр» бўлиши мумкинлиги айтилган», дегани маълум.
21) «Лайлат ул-қадр» йигирма еттинчи кечада бўлади, деган фикр ҳам бор. У Имом Аҳмад мазҳабининг асосий йўли бўлиб, бу борада Имом Аъзам Абу Ҳанифадан ҳам бир ривоят бор. Унга саҳобалардан Убай ибн Каъб (р.а.) жазм қилган ва Имом Муслим зикр қилишича, «Лайлат ул-қадр» шу кечада бўлиши борасида қасам ҳам ичган экан. Яна Имом Муслим Абу Ҳозимнинг тариқидан Абу Ҳурайра (р.а.)дан ҳадис ривоят қилган: «Биз «Лайлат ул-қадр»нинг тадоругини кўра бошладик. Шунда Расулуллоҳ (с.а.в.): «Қайси бирларингиз ой худди товоқ ёрилгандек бўлиб чиққанини эслайди?» дедилар. Абу-л-Ҳасан ал-Форисий (р.а.): «Бу йигирма еттинчи кечада ой сиз айтгандек отганди» деди». Имом Табароний Ибн Масъуд (р.а.)нинг ҳадисидан бу тариқа ривоят қилган: «Расулуллоҳ (с.а.в.) «Лайлат ул-қадр»дан сўранилди. Шунда Расулуллоҳ (с.а.в.): «Қайси бирларингиз тиллоранг, сарғимтир кечани эслайди?» дедилар. Мен унинг йигирма еттинчи кечада бўлганини эслашимни айтдим». Уни Ибн Абу Шайба Ҳазрати Умар (р.а.), Ҳузайфа (р.а.) ва бошқа саҳобалардан ҳам ривоят қилган. Бу мавзуда Имом Муслимнинг Ибн Умар (р.а.)дан ҳам қилган ривояти мавжуд: «Бир кимса «Лайлат ул-қадр»ни йигирма еттинчи кечада кўрган экан». Имом Аҳмаднинг эса марфуъ ривоят қилган ҳадиси бор: «»Лайлат ул-қадр» йигирма еттинчи кечададир!». Ибн ал-Мунзир эса бундай ривоят қилган: «Кимки «Лайлат ул-қадр»ни изламоқчи, мақсад қилмоқчи бўлса, уни йигирма еттинчи кечадан изласин!». Имом Табароний ўзининг «Мўъжам ал-авсат» асарида Жобир ибн Самура (р.а.)дан қилган ривояти, Имом Абу Довуд чиқарган Муовия (р.а.)дан қилган ривояти, шунингдек, «ал-Ҳиля» соҳибининг кўпчилик шофиъиймазҳаб уламоларидан қилган ҳикоялари юқоридагиларга – «Лайлат ул-қадр» йигирма еттинчи кечада, деган фикрга мувофиқдир. Ибн Аббос (р.а.)нинг ҳам Ҳазрати Умар (р.а.)дек зот олдида «Лайлат ул-қадр»ни йигирма еттинчи кечада деб ижтиҳод қилганлари Имом Бухорий ривоятларидан маълум. Ибн Қудома Ҳазрати Ибн Аббос (р.а.)нинг бу фикрга келишига «Қадр» сурасидаги сўзларнинг мажмуаси сабаб бўлган, деб ўйлаган. Аллоҳ таолонинг ушбу сурасидаги сўзларни жамланса, йигирма етти чиқар экан. Ибн Ҳазм ҳам уни айрим моликийлардан нақл қилган ва уни инкор қилишга қаттиқ ҳаракат қилган. Ибн Атиййа ҳам ўз тафсирида бу фикрни келтирган бўлиб, Ибн Ҳазм фикрича, бу фикр тафсирнинг мустаҳкам илмга асосланмаган тузли жойларидан биридир. Айрим уламолар буни бошқа жиҳатдан истинбот қилиб чиқарганлар. Улар мазкур сурада «Лайлат ул-қадр» сўзи тўққиз ҳарфдан иборат бўлиб, у уч марта такрорланади, демак, йигирма етти бўлади, деб ҳукм қилганлар. Ҳанафийлардан «ал-Кофий» соҳиби, шунингдек, «ал-Муҳит» соҳиби ҳам бундай: «Кимки хотинига: «Сен «Лайлат ул-қадр»да талоқсан!» деса, у йигирма еттинчи кечада талоқ бўлади. Чунки, омма ўша кеча «Лайлат ул-қадр» эканига эътиқод қилади», деганлар.
22) «Лайлат ул-қадр» йигирма саккизинчи кечада бўлади, деган фикр бор. У Қози Иёз (р.ҳ.)нинг умумий фикрига тўғри келади.
23) «Лайлат ул-қадр» йигирма тўққизинчи кечада бўлади, деган фикр бор. Уни Ибн ал-Арабий нақл қилган.
24) «Лайлат ул-қадр» ўттизинчи кечада бўлади, деган фикр бор. Уни Қози Иёз ва ас-Суружий «Шарҳ ал-Ҳидоя»да нақл қилганлар. У муҳаддислардан Муҳаммад ибн Наср ва ат-Табарийнинг Муовия (р.а.)дан, Имом Аҳмад эса Абу Салама тариқидан Абу Ҳурайра (р.а.)дан қилган ривоятларига мос келади.
25) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг тоқ кечаларида бўлади, деган фикр бор. Имом Бухорийнинг Ойша онамиз (р.а.) ва бошқалардан ривоят қилган ривоятларига бу мос келади. Мана шу мавжуд фикрлар ичида равшанроғидир. Ушбу фикрга Абу Савр, ал-Музаний, Ибн Хузайма ва мазҳаб уламоларидан бир жамоаси мойиллик билдирганлар.
26) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг энг охирги кеча билан бирга тоқ кечаларида бўлади, деган фикр бор. Уни Имом Термизий Абу Бакра (р.а.)дан ва Имом Аҳмад Уббода ибн ас-Сомит (р.а.)дан қилган ривоятлари қувватлайди.
27) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг ҳар бирига кўчиб юради, деган фикр бор. Уни Абу Қулоба айтган. Унга яраша Имом Молик, ас-Саврий, Аҳмад, Исҳоқ ибн Роҳвайҳ кабилар далил келтирганлар. Имом ал-Мовардий буни уламолар иттифоғи деб ўйлаган. Ушбу фикр Имом Бухорий ривоятидаги Ибн Аббос (р.а.)нинг ҳадисидан олинган бўлса керак. Унда айтилишича, саҳобалар «Лайлат ул-қадр»ни рамазоннинг охирги ўн кунлигида деб иттифоқ қилганлар, сўнг эса унинг айнан қайси тунда бўлиши борасида ихтилоф қилганлар. «Лайлат ул-қадр»ни рамазоннинг охирги ўн кунлигида бўлишини қувватлайдиган яна бир далил Имом Бухорий ривоятидаги Абу Саид (р.а.)нинг саҳиҳ ҳадисида бор. Ҳазрати Жаброил (а.с.) Пайғамбар (с.а.в.) рамазоннинг ўртадаги ўн кунлигида эътикоф ўтирганларида «»Лайлат ул-қадр»ни олдингдан изла!» деган. Расулуллоҳ (с.а.в.)нинг «Лайлат ул-қадр»ни талаб қилиб, рамазоннинг охирги ўн кунлигида эътикоф ўтирганлари, ундан сўнг шу даҳада аҳли аёллари ҳам эътикоф ўтирганлари, уларнинг «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигида деб ижтиҳод қилганлари ҳам маълумдир. Бу борада ихтилоф қилган уламолар ҳам бор: унинг бир эҳтимол эканини Имом ар-Рофиъий Имом Моликдан нақл қилган. «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг ҳар бирига кўчиб юради, деган фикрни Ибн ал-Ҳожиб заиф деган.
28) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигида бўлиб, бироқ, айрим тунларигина ундан умид қилиш мумкин, деган фикр бор. Уни Имом Шофиъий (р.ҳ.) айтган бўлиб: «Мен «Лайлат ул-қадр»ни бу рамазоннинг йигирма биринчи кечасида бўлишини умид қиламан!», деган.
29) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигида бўлиб, бироқ, уни айнан йигирма учинчи кечада бўлишидан умид қилиш мумкин, деган фикр бор. Бу ҳам Имом аш-Шофиъий (р.ҳ.)нинг фикри.
30) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигида бўлиб, бироқ, уни айнан йигирма еттинчи кечада бўлишидан умид қилиш мумкин, деган фикр бор. Бу ҳам Имом аш-Шофиъий (р.ҳ.)нинг фикри.
31) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг етти кечасида бўлиши мумкин, деган фикр бор. Бу фикр Имом Бухорий ривоятидаги Ибн Умар (р.а.)нинг ҳадисидан келиб чиқади. Бироқ, бу етти кеча рамазоннинг бошидан бошлаб ҳисоблаб келгандаги етти кечами ёки рамазоннинг охиридан қолган етти кечасидан ҳисобланадими, деган саволга жавоб бериш керак бўлади. Бу саволнинг жавоби ўттиз бир ва ўттиз иккинчи фикрларнинг келиб чиқишига сабаб бўлган.
32) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг етти кечасида бўлиши мумкин, деган фикр бор. Бу фикр Имом Бухорий ривоятидаги Ибн Умар (р.а.)нинг ҳадисидан келиб чиқади. Бироқ, бу етти кеча рамазоннинг бошидан бошлаб ҳисоблаб келгандаги етти кечами ёки рамазоннинг охиридан қолган етти кечасидан ҳисобланадими, деган саволга жавоб бериш керак бўлади. Бу саволнинг жавоби ўттиз бир ва ўттиз иккинчи фикрларнинг келиб чиқишига сабаб бўлган.
33) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг иккинчи ўн беш кунлигидаги кечаларда кўчиб юради, деган фикр бор. Уни «ал-Муҳит» соҳиби Имом Абу Юсуф (р.ҳ.) ва Имом Муҳаммад аш-Шайбоний (р.ҳ.)дан нақл қилган. Бу фикрни яна Имом ал-ҳарамайн «ат-Тақриб» китоби соҳибидан ҳикоя қилиб келтирган.
34) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг ўн олтинчи ёки ўн еттинчи кечасида бўлади, деган фикр бор. Муҳаддислардан ал-Ҳорис ибн Абу Усома уни Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (р.а.) ҳадиси орқали ривоят қилган.
35) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг ўн еттинчи ёки ўн тўққизинчи ёхуд йигирма биринчи кечасида бўлади, деган фикр бор. Муҳаддислардан Саид ибн Мансур уни Анас (р.а.)нинг заиф иснодли ҳадиси орқали ривоят қилган.
36) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг илк кечасида ёки энг охирги кечасида бўлади, деган фикр бор. Уни муҳаддислардан Ибн Абу Осим Анас (р.а.)нинг заиф иснодли ҳадиси орқали ривоят қилган.
37) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг аввалги кечасида ёки тўққизинчи кечада ё еттинчи кечада ёки йигирма биринчи кечада ёхуд энг охирги кечасида бўлади, деган фикр бор. Уни Ибн Мардвайҳ ўз тафсирида Анас (р.а.)дан заиф иснод билан ривоят қилган.
38) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг тўққизинчи ёки ўн биринчи ёки йигирма учинчи кечасида бўлади, деган фикр бор. Уни Имом Абу Довуд Ибн Масъуд (р.а.)нинг иснодида гап-сўз юритилган ҳадисида ривоят қилган. Шунингдек, Имом Абдурраззоқ Ҳазрати Али (к.в.) ҳадисини мунқатеъ иснод билан, Саид ибн Мансур эса Ойша (р.а.) ҳадисини мунқатеъ иснод билан шу фикрга мувофиқ ривоят қилганлар.
39) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг йигирма учинчи ёки йигирма еттинчи кечасида бўлади, деган фикр бор. Ушбу фикрнинг келиб чиқишига Имом Бухорий ривоятидаги Ибн Аббос (р.а.)нинг ҳадиси сабаб бўлган. Чунки, унда «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг қолган еттисида ёки ўтган еттисида, дейилган. Имом Аҳмаднинг ан-Нўъмон ибн Башир (р.а.)дан қилган ривоятида ҳам «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг ўтан еттинчисида ёки қолган еттинчисида» дейилган. Шу ерда ан-Нўъмон бундай деган: «Биз йигирма еттинчи кеча деймиз, сизлар эса уни йигирма учинчи кеча дейсизлар!».
40) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг йигирма биринчи ёки йигирма учинчи ёки йигирма бешинчи кечасида бўлади, деган фикр бор. Уни Имом Бухорий ривоятидаги Уббода ибн ас-Сомит (р.а.) ҳадиси орқали билиш мумкин. Яна уни Имом Абу Довуд ривояти қувватлайди: «»Лайлат ул-қадр» қолган тўққизинчида, қолган еттинчида, қолган бешинчида» деган лафз бор. Имом Молик «ал-Мудаввана»да бу ерда «қолган тўққизинчи» дегани йигирма биринчи кечадур, деган.
41) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги етти кунидагина бўлади, муборак кеча шуларга чегараланган холос, деган фикр бор. Ушбу фикрга Имом Бухорийнинг Ибн Умар (р.а.)дан қилган ривояти сабаб бўлган.
42) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг йигирма иккинчи ёки йигирма учинчи кечада бўлади, деган фикр бор. Ушбу фикрга Имом Аҳмад ривоят қилган Абдуллоҳ ибн Унайс (р.а.)нинг ҳадиси сабаб бўлган.
43) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг ўрта ва охирги ўн кунликларининг жуфт кунларида бўлади, деган фикр бор. Ушбу фикрни ал-Муғлатоий билдирган.
44) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг охирги ўн кунлигининг учинчи кечасида ёки бешинчи кечасида бўлади, деган фикр бор. Уни Имом Аҳмаднинг Муоз ибн Жабал (р.а.)дан ривоят қилган ҳадиси қувватлайди. Демак, бу йигирма учинчи кеча ҳам бўлиши мумкин, йигирма еттинчи кеча ҳам бўлиши мумкин, ёхуд йигирма бешинчи кеча ҳам бўлиши мумкин.
45) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг иккинчи ярмидан бошлаб ҳисоблаганда еттинчи ёки саккизинчи кеча бўлади, деган фикр бор. Ушбу фикрга далилни Имом Таҳовий Атиййа ибн Абдуллоҳ ибн Унайс (р.а.) тариқидан унинг отасидан ривоят қилган ҳадисдан топилади: Расулуллоҳ (с.а.в.) «Лайлат ул-қадр»дан сўралдилар. Расулуллоҳ (с.а.в.): «Уни рамазоннинг иккинчи ярмидан изланглар!» дедилар. Сўнг яна бу ҳақида қайта сўралганда, «Йигирма учинчи кечадан изланг!» дедилар. Шунинг учун Абдуллоҳ ибн Унайс (р.а.) рамазоннинг ўн олтинчи кечасидан то йигирма учинчи кечасигача бўлган тунларни бедор ўтказар эди. Сўнгги кечаларда эса ундай қилмасди.
46) «Лайлат ул-қадр» рамазоннинг энг биринчи ва энг эхирги ҳамда тоқ кечаларнинг ҳаммасида бўлади, деган фикр бор. Бу ҳақида Имом Абу Довуд «ал-Маросил» китобида Муслим ибн Иброҳимдан, у эса Абу Халдадан, у эса Абу-л-Олия (р.а.)дан қилган ривоятда сўз юритилади: Бир аъробий кимса Пайғамбар (с.а.в.)нинг олдиларига келиб, «Лайлат ул-қадр» қачон бўлади?» деб сўради. Расулуллоҳ (с.а.в.) унга бундай дедилар: «Лайлат ул-қадр»ни рамазоннинг илк ва энг сўнгги ҳамда тоқ кечалардан изланглар!». Бу мурсал ҳадис бўлиб, ровийлари ишончлидирлар.
Юқорида ўтган барча ривоятларни чуқур назардан ўтказилса, барча кунларда тоат-ибодат билан ўтказиб, «Лайлат ул-қадр»ни топиш имконияти мавжудлиги маълум бўлади. Гарчи мазкур ривоятлар зоҳиран қараганда бир-бирига хилоф кўринса-да, бироқ, уларни бир-бирига мувофиқлаштириб, ибодатга киришиш мумкин. Ҳар бир уламо ўзи билиб, «Лайлат ул-қадр» эканлигини ўз кўзи ва ишончи орқали маълум қилганидан кейингина ушбу юқоридаги турли-туман фикрларга келишган. «Лайлат ул-қадр»нинг яширинганидан ҳам ҳикмат шу ерда: мусулмон ҳар бир тунини қадр билиб, унинг соғлик-саломатликда етказганига шукр қилиб, осойишта ва фаровон кечаларнинг қадрига етиб, ибодатлар ила ўтказиши мақсадга мувофиқдир.
Ажабо, қайсидир кечада «Лайлат ул-қадр» бўлганлигини қандай билиш мумкин? Унинг аломатлари борми? Унинг айрим аломатлари айтилса-да, бироқ, умумий маънода уни кўпчилик билмасдан, ғофиллик ила ўтказиб юбориши аниқ. Бир уйда тоат-ибодатлар билан ўтказаётганларнинг айримлари «Лайлат ул-қадр»ни билиб, баъзилари умуман билмасдан ўтказиб юборишлари мумкинлиги манбаларда таъкидланган. Бироқ, барчаларига кечани ибодатда бедор ўтказганлик савоби берилади. Айрим олимлар «Лайлат ул-қадр»ни билганларгагина «Лайлат ул-қадр» кечаси ибодати савоби алоҳида қилиб берилади:
Имом Муслим ривоятидаги Абу Ҳурайра (р.а.)дан қилинган ҳадисда «Кимки «Лайлат ул-қадр»ни унга тўғри келиб бедор ўтказса, …» дейилса, Имом Аҳмад ривоятида: «Кимки «Лайлат ул-қадр»да имон ва ихлос билан бедор бўлса ва унга «Лайлат ул-қадр» мувофиқ келса, …» дейилган. Мувофиқлик дегани бедор ўтказган кечаси аниқ «Лайлат ул-қадр» эканлигини билиш ҳисобланади.
Бироқ, Ибн Ҳажар ал-Асқалоний ушбу фикрга қўшилмайди: «Лайлат ул-қадр» фазилати борасидаги умумий маънодаги ҳадиси шарифларда мувофиқлик ҳақида сўз юритилмаган.
Парвардигори олам ўзи хоҳлаган бандасига Қадр кечасини билдиради. Қадр кечасини аниқ билиб тонг отгунча ибодат қилиб чиқиш афзалдир. Буни билиб, сезиб қолиш бир каромат бўлгани учун Аллома Ибн Ҳажар Асқалоний уни билган тақдирда ҳам ҳеч кимга гапирмаган маъқул, деганлар.
«Лайлат ул-қадр»нинг аломатлари бор. Бу ҳақда саҳиҳ ҳадиси шарифлар ҳам ворид бўлган. Уларда айтилишича, қадр кечасида сукунат ҳукм суради, юлдузлар учмайди, ҳаво мўътадиллашади: иссиқ ҳам бўлмайди, совуқ ҳам бўлмайди. Эрталаб қуёш қизариб, тоғарага ўхшаш бўлиб, ёғду сочиши ўта заиф ҳолатда бош кўтаради. Сабаби ўша тун ва кунда фаришталар кўплаб тушиб-чиқиб туриши оқибатида қуёш нурларини тўсиб қўяр эканлар. Бир ҳадисда Қадр кечасида ёмғир ёғиши ва момоқалдироқ бўлиши ҳам айтилган.
Имом Абу Довуд, Баззор ва Ибн Хузаймалар Абдуллоҳ ибн Аббос разийаллоҳу анҳудан ривоят қилишларича, Пайғамбаримиз (с.а.в.) Қадр кечасини тавсифлаб, бундай деганлар:
“Бу кеча мурувватли, (яхши, саховатли), бўшашган, (озод, сокин), иссиқ ҳам эмас, совуқ ҳам эмасдир. Унинг қуёши ўша тонгда қип-қизил заиф бўлиб чиқади”.
Саҳобаларнинг улуғ қориларидан бири Убай ибн Каъб разийаллоҳу анҳу Қадр кечасини йигирма еттинчи кечада бўлишини айтар ва дер эканлар:
“У бизга Расулуллоҳ (с.а.в.) хабар берган кеча бўлиб, қуёш ўшанда оппоқ бўлиб, милтиллаб, ялтиллаб чиқади”. (Имом Муслим, Аҳмад, Абу Довуд, Байҳақий ва Ибн Аби Шайба ривоятлари).
Яна Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам мана бундай деганлар:
“Албатта Қадр кечасининг аломатлари шуки, у мусаффо, ёп-ёруғ, худди сукунатга ўралган ёғдули ой чарақлаб тургандек бўлади. У кечада (ўта) совуқ ҳам, (жуда) иссиқ ҳам бўлмайди. Ўша кечада тонггача юлдузлар отилишига йўл қўйилмайди. Яна унинг аломатларидан бири қуёш эрталаб ўн тўрт кечалик ойга ўхшаб, нурсиз чарақламасдан чиқади. Ўша куни шайтонлар чиқишига ҳам йўл қўйилмайди”. (Имом Аҳмад ривояти. Ҳадиснинг ровийларини Ибн Ҳажар ал-Ҳайсамий ишончли деган).
Шу маънодаги ҳадиси шарифни Ибн Хузайма Жобир ибн Абдуллоҳ (р.а.)дан ривоят қилган.
Бу борадаги охирги саҳиҳ ҳадис Жобир ибн Самура разийаллоҳу анҳудан ривоят қилинган: “У ёмғирли, шамолли ва яшинли кечадир”. Мазкур ҳадисни муҳаддислардан Имом Табароний ва Баззор ривоят қилганлар. Ровийларини Ибн Ҳажар ал-Ҳайсамий саҳиҳ деган. Лекин бу маънодаги ҳадиси шариф битта бўлганлиги учун аксар ҳолатларда муборак кеча бундай бўлмаслиги билинади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам биринчи марта Қадр кечаси ҳақида хабар берганларидан сўнг ўша кеча ёмғирли (сув ва лой) бўлиб, пешоналарида лой излари қолганлигини Имом Бухорий ва Имом Муслим Абу Саид ал-Худрий (р.а.)дан ривоят қилганлар. Бу воқеа Рамазоннинг йигирма учинчи кечаси содир бўлган эди.
Имом Табарий ва Имом Байҳақий ривоятларида яна мазкур муборак кечада касалликлар пайдо бўлмаслиги, шўр сувлар чучук бўлиши, дарахтлар ўз шохларини ерга эгилтириб туриши кабилар ҳам зикр этилади.
Шунинг учун ҳам улуғ саҳобий Абдуллоҳ ибн Масъуд (р.а.): “Кимки йил давомида кечалари қоим бўлса, Қадр кечасига етади (уни топади)”, деган эканлар. (Имом Муслим ривояти). Бинобарин ота-боболаримиз айтган гап ростдир: “Ҳар кечани қадр бил, ҳар кишини Хизр бил!”.